تبلیغات
ادبستان گلپایگان - کیمیای سعادت
كیمیای سعادت

یادداشتی بر کیمیای سعادت از غلامحسین یوسفی

موجب خوش‌وقتی است كه چاپ جدیدی از كیمیای سعادت، اثر گران‌قدر محمد غزالی (450- 505ه.ق) به فارسی، به‌صورتی كامل و با تصحیحی انتقادی براساس نسخه‌های معتبر اخیرا طبع و منتشر شده است و فارسی خوانان از مطالعۀ آن برخوردار توانند شد. دربارۀ شخصیت نافذ محمد غزالی طوسی در زمینۀ نشر معارف اسلامی و نیز راجع‌به كتاب بسیار مهم او احیاء‌علوم‌الدین سخن بسیار گفته شده است و نیازی به تكرار آنها نیست. اما كیمیای سعادت كه خلاصه و چكیده‌ای از احیاء‌علوم‌الدین به فارسی است و در آخرین سال‌های قرن پنجم هجری بقلم آمده هم بعنوان یادگاری از روزگار پختگی و ژرف‌اندیشی غزالی قابل ملاحظه است و هم از لحاظ قدرت او در نویسندگی و نمونه‌ای از نشر توانا و ساده و روان فارسی در عصری كه این زبان توش و توان و پویایی شگفت‌انگیزی داشته است.


     این كتاب پس از چاپ‌های 1300 و 1321 ه . ق در بمبئی و چاپ مصحّح استاد احمد آرام به سال 1319ش (چهل و سه‌سال پیش)، بواسطۀ امكان دسترسی به نسخه‌های بهتر و برخورداری از تحقیقات بعدی، محتاج تصحیحی دیگر می‌نمود. از این‌رو چند تن از دانشمندان معاصر به این كار رغبت نشان دادند اما سرانجام توفیق این خدمت نصیب فاضل محترم آقای سید حسین خدیوجم شد كه با شایستگی تمام از عهدۀ این‌كار برآمد. وی پیش از طبع و نشر این كتاب مدت دوازده سال از سال 1348 تا 1359 به تصحیح ترجمه فارسی احیاء‌علوم‌الدین اثر موید‌الدین محمد خوارزمی اشتغال داشت تا این كه این كتاب عظیم را در هشت جلد جزء انتشارات بنیاد فرهنگ ایران بطبع رسانید و موجب شد فارسی زبانان بتوانند از مطالعۀ یكی از امهات آثار معارف اسلامی بهره‌یاب شوند. یك سال پس از آن نیز جواهر‌القرآن محمد غزالی به اهتمام وی به چاپ رسید. بنابراین كسی كه در تصحیح  ترجمه احیاء‌علوم‌الدین این مایه عمر و كوشش و همت مبذول داشته و سال‌ها تتبع و تحقیق كرده و در جستجوی مقصود حتی راه‌های دراز پیموده و سفرها نموده‌است، بی‌گمان برای تصحیح خلاصه همان اثر به فارسی (یعنی كیمیای سعادت)، شایستگی و اهلیت كافی داشته است و ثمره آن همه تلاش و آشنایی و انس با غزالی و افكار و آثار او، در تصحیح كیمیای سعادت نیز جلوه‌گرست.


     جلد اول كیمیای سعادت تصحیح ایشان نخست به سال 1354 جزء مجموعه «سخن پارسی» منتشر شد. علاقه‌مندان در انتظار چاپ جلد دوم بودند تا این كه جلد اول و دوم با هم در این ماه نشر یافت. چاپ حاضر با تكیه بر دو نسخه خطی از دارالكتب القومیه قاهره (مورخ 576 ه.ق و 600 ه . ق)، یك نسخه از مركز شرق‌شناسی لنین‌گراد و یك نسخه خطی مورخ 634 ه.ق از تركیه و نیز با رجوع به شش نسخه خطی دیگر از كتابخانه‌های پتنه، دهلی، قاهره، كابل، كلكته و لاهور فراهم آمده است، به این معنی كه نسخه قاهره (مورخ 576 ه.ق) اساس قرار گرفته و در رفع موارد ابهام و اشكال از دیگر نسخه‌ها و چاپ‌های استاد آرام و بمبئی و نیز از ترجمه احیاء‌علوم‌الدین و دیگر منابع و مراجع مربوط استفاده شده و جای جای، در صورت ضرورت، اختلاف ضبط نسخه‌ها در حاشیه صفحات آمده است. مصحح كه از وجود بیش از پنجاه نسخه خطی از كیمیای سعادت اطلاع داشته، به استفاده از نسخه‌های مذكور در فوق بسنده كرده و برای دست‌یابی به اصل آنها غالبا به كشورهای مزبور سفر نموده‌است.


     مقدمه‌ی مصحح (در 32 صفحه) علاوه بر معرفی غزالی و شرح احوال و افكار و آثار او باختصار، و اشاره به مهمترین تحقیقات در این زمینه، شیو‌ۀ تصحیح كتاب حاضر را نیز به‌دست می‌دهد. چاپ اخیر كیمیای سعادت همراه با توضیحاتی است كه قابل استفاده همگان است. از جمله مزایای آن این كه آیات قرآن مجید و احادیث نبوی با اعراب چاپ شده و ترجمه‌ای روشن و ساده از آنها در حاشیه آمده است. بعلاوه با نشان دادن تلفظ كلمات و طرز خواندن جمله‌ها و ثبت حركات و نقطه‌گذاری، متن كتاب طوری تهیه شده است كه خواننده می تواند همواره آن‌را درست بخواند. مصحح به این حدود اكتفا نكرده بلكه در هرجا كلمه و تركیب و اصطلاح و یا عبارت و احیانا حالتی دستوری را محتاج توضیح دیده در حاشیه باختصار به شرح آن پرداخته است. این توضیحات در فهم مطالب كتاب بسیار مفید است. یك نگاه به حاشیه صفحه 143، جلد اول نشان می‌دهد كه مصحح تا چه حد برای فراهم آوردن این یادداشت‌ها تتبع كرده تا بتواند مشكلات متن را آسان كند. برای هر یك از دو جلد كتاب، فهرست‌های جداگانه‌ای نیز ترتیب داده‌شده‌است از: آیات قرآن، احادیث نبوی، عبارات عربی و اعلام.


     این كه فهرستی از اغلاط چاپی ضمیمه متن كتاب نیست حاكی است كه خوشبختانه بی‌غلط چاپ شده است؛ جز آن كه در جلد دوم، ص215، س8 كلمه خورش (باراء) درست است و نیز در همین جلد صفحات 221 و 220 بجای هم قرار گرفته كه برای جلب توجه خوانندگان یادآوری می شود.


     احساسی كه نویسنده این سطور در ضمن مرور اجمالی به این كتاب داشت، تحسین و احترام بود نسبت به مصحح دانشمند كه كتابی با ارزش را به این خوبی تصحیح و آماده كرده و حاصل كوشش چند ساله خود را در اختیار همگان گذاشته‌است. بنابراین باید علاقه‌مندان را به مطالعه این اثر مهم فرهنگ اسلامی كه در عین حال نمونه‌ای از نثر مصیح و روان فارسی است دعوت كرد و از خداوند بزرگ، توفیق بیشتر مصحح و مركز انتشارات علمی و فرهنگی را در نشر كتاب‌های ارجمندی از این نوع خواستار شد. چاپ كتاب به‌صورتی دلپذیر و بهای متناسبی كه برای آن منظور داشته‌اند (جلد اول 650 ریال و جلد دوم 750 ریال ) نیز در خور یادآوری است.


 



 


برگرفته از كتاب مجموعه مقالات و یادداشت‌های دكتر غلامحسین یوسفی – انتشارات سخن 1370