تبلیغات
ادبستان گلپایگان - روش نوین تدریس عروض و قافیه ( میترا امینی کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی )

( روش نوین تدریس عروض و قافیه )

درس عروض قافیه یکی از دروس کاربردی است که به دلیل این که با شعر سروکار دارد با ذوق و استعداد دانش آموز در ارتباط است . بدیهی است که در این رابطه تکیه بر شناخت موسیقی شعر و کسب مهارت نسبی و شیوه تشخیص اوزان و محور معروف و صحت و سقم آنها بسیار لازم است . دانش آموز باید در این راستا بتواند ابیات را درست بخواند درست بنویسید و ردیف و قافیه درون شعر را مرحله به مرحله تشخیص دهد در این مقاله برآنیم که یکی از نمونه های کاربردی و روش هایی که در کلاس درس عروض قافیه اعمال شده و نتیجه نسبتاً موفقیت آمیزی را دربرداشته است به تصویر بکشیم .

چگونه ارزش قافیه و ردیف در شعر را نشان دهیم؟  

مهم ترین نقش قافیه و ردیف ، ایجاد موسیقی و سهمی است که در تکمیل وزن و آهنگ شعر دارند علاوه بر این قافیه و ردیف در تشخص بخشیدن به بعضی کلمات ( کلماتی که در قافیه واقع می شوند) نظم و شکل بخشیدن به عواطف و احساسات شاعر و ایجاد تداعی برای بروز اندیشه ها و احساسهای نهفته در ضمیر او ، تعیین طرح و شکل ظاهری و هندسی شعر ، ایجاد استحکام و انسجام در شعر و کمک به حفظ و به خاطر سپردن آن تاثیری به سزا دارند در این مبحث می توانیم از دانش آموز بخواهیم در روی کارتهایی نحوه قرار گرفتن کلمات قافیه و ردیف را در یک غزل /قطعه /قصیده/ و ... نشان دهد .

شناخت عوامل موثر در موسیقی بیرونی شعر

1-               وزن ( rhythm ) اگر در مجموعه ای از کلمات واژه ها طوری در کنار یگدیگر قرار گرفته باشند که گوش از شنیدن آنها نظم و تناسبی خاص را درک کند آن نظم و تناسب را وزن و آن کلام را موزون می نامند. در بین بیشتر ملتها و در زبانهای مختلف از قدیم ترین زمانها شعر همیشه همراه و توأم با وزن بوده است و در حقیقت ابتدایی ترین و مشخص ترین وجه تمایز شعرا از نثر وزن است یعنی همین احساس تناسب در اجزای تشکیل دهنده کلام است که در وهله نخست برای خواننده و شنونده شعر را از نثر متمایز می کند. با مقایسه دو قطعه می توان به راز اهمیت وزن و تاثیر آن در نفوس به دانش آموز این مطلب را القا کرد به این صورت که بخواهیم قطعه ای را روی یک کارت نوشته و پشت همان کارت همان قطعه را به شکل نثر بنویسد..

مثال :

کرده گلوپر زباد قمری سنجاب پوش             

کبک فروریخته مشک به سوراخ گوش

بلبلکان با نشاط قمریکان با خروش                    در دهن لاله مشک در دهن نخل نوش

و پشت کارت :

قمری سنجاب پوش ، گلوی خود را پر از باده کرده و کبک مشک به سوراخ گوش خود فروریخته است .

بلبلها با نشاط قمریها با خروش اند . در دهان لاله مشک و در دهان نحل نوش دیده می شود.

و بعد از دانش آموز بخواهیم آنچه می بیند را در قالب گزارش کار تحلیل کند این تحلیل یکی از دانش آموزان است :

چنان که مشاهده می شود هر دو قطعه محتوایی یکسان دارند و بر یک مفهوم دلالت می کنند اما بی شک ذهن فارسی زبانان کلام نخستین را بیشتر می پسندد و بهتر به خاطر می سپارد این انتخاب بدان دلیل است که اولاً کلمات این ابیات به گونه ای در کنار هم نشسته اند که باعث بروز تناسب شده است . در ثانی هجاهای تک تک کلماتی که در آن قطعه به کار رفته است هماهنگی و تناسب بیشتری دارند مثلاً کاربرد بلبلکان به جای بلبها و قمریکان به جای قمریها از این نوع است .

چگونه صامت/مصوت/و هجاها را آموزش دهیم

اگر به خاطر داشته باشیم در سالهای نخستین آموزش زبان در مقطع ابتدایی آموزگارمان راه و کشیدن کلمات را به ما آموخته بود .او در حقیقت به کمک همین ابزار ساده توانسته بود شیوه مشخص کردن تعداد حروف هر  کلمه را به ما بیاموزد مثلاً با کشیدن مشخص می شد که کلمه ی کتاب پنج صدا یعنی پنج حرف دارد بدین ترتیب ک ک+  + ت + ا + ب

نکته : حروف فارسی دو دسته اند : بخشی بی صدا یا صامت اند که الفبای فارسی نام دارند مثل : ا ب پ ت و ... بخشی دیگر صدادار یا مصوت اند و شامل -َ--ِ--ُ-   هستند مصوتهای کوتاه و مصوتهای _ا_او_ای__    مصوتهای بلند نامیده می شوند حروف الفبای صامت ها باید با یکی از مصوتها ترکیب شوند تا به تلفظ درآیند.

نکته دیگری که آموزگار به ما آموخت بخش کردن کلمات فارسی بود اومی گفت کلمه کتاب از دوبخش

ک + تاب تشکیل شده است همین بخش های یکی کلمه را از زبانشناسان هجا می نامند پس کلمه کتاب دو هجا و کلمه دبیرستان چهار هجا دارد . هجا ترکیبی از یک یا چند حرف است که به یک دم زدن بی فاصله و قطع مشخص و شنیده می شود . هر کلمه ممکن است از یک یا چند هجا تشکیل شده باشد . مانند کلمه ما که یک هجا و مادر که دو هجا دارد .

هجاها در زبان فارسی به دو گونه کوتاه و بلند تقسیم می شوند هجای کوتاه آن است که از ترکیب یک صامت با یکی از مصوتهای کوتاه  --َ--ِ--ُ درست می شود مانند اَ در کلمه اسب یا هجای کوتاه وِ در کلمه وزارت یا ه در کلمات که / به /چه تلفظ نمی شود این کلمات تنها یک هجای کوتاه به حساب می آیند.

هجای بلند در زبان فارسی خود بر دو نوع است : نخست هجایی که از ترکیب یک صامت با یکی از مصوتهای بلند        ساخته می شود مثل : را پا سی مو - .... و نوع دیگر هجای بلند آن است که از ترکیب از صامت + یک مصوت + یک صامت تشکیل شده باشد مثل کلمات دل/ شب / و... که همگی کلمه ای هستند که یک هجای بلند به حساب می آیند.

اگر بعد از هجای بلند مثل با/را/کو حرف صامتی بیاید هجایی درست می شود که آن را اصطلاحاً هجای کشیده می گویند : مثل : باد/ رام /کور ...

در تقطیع : کمیت هجای کشیده در وسط مصراع معمولاً برابر با یک هجای بلند+ یک هجای کوتاه است هجای کشیده در آخر مصراع یک هجای بلند محسوب می شود هر هجای بلند از نظر کمیت در شمارش تعداد هجاها دو برابر هجای کوتاه است.

در عروض فارسی هجای کوتاه را با علامت « لا » و هجای بلند را با علامت « - » و هجای کشیده را با نشانه « - u » نمایش می دهند.

برای سهولت فهم مطلب و آشنایی بیشتر دانش آموز با شیوه تعیین و شمارش هجاها بیتی را به خط عروضی می نویسم و از آنها نیز می خواهیم که به همین شکل بیتی را بنویسند.

تقطیع : در لغت به معنی قطعه قطعه کردن و در اصطلاح فن عروض ( دانش شناخت وزن شعر ) تجزیه کردن بیت شعر است به اجزایی که از نظر کوتاه و   بلند بودن هجاها قابل تطبیق به افاعیل عروضی باشد.

برای تقطیع هر بیت نخست باید کلمات آن به هجاهای کوتاه و بلند تقسیم و به صورت نشانه های خاص آنها نوشته شود برای آن که وزن شعر به طور کامل درک شود بهتر است هجاهای کوتاه وبلند هر بیت را به پایه های دو یا سه یا چهار هجایی تقسیم کرد و آنها را با نام پایه های معمول در عروض تطبیق داد و خواند.

حالا از دانش آموزان می خواهیم همگی یک بیت را در دفتر خود با ترتیب ذکر شده قطعه قطعه کر ده و هجاها را جدا کنند و نشانه های خاص آنها را بنویسید . در این مرحله 4 قاعده را به ترتیب آموزش می دهیم :

1- درست خواندن و درست نوشتن شعر

2- تقطیع هجایی

3- تقطیع به ارکان

4- اختیارات شاعری

در مورد قاعده (1) می توانیم از تک تک دانش آموزان بخواهیم با صدای بلند ابیاتی را که روی تخته تقطیع می شود بخوانند. در مورد قاعده (2) می توانیم به تمرین نوشتن ابیات و هجاگذاری تاکید کنیم و در تقطیع به ارکان به جدا کردن مرز ارکان با خط عمودی بزرگتر و نوشتن نام عروضی رکن اشاره می کنیم در این بخش می توانیم از دانش آموزان بخواهیم اطلاعات خود را در مورد ارکان عروضی ( ارکانی غیرپایانی و پایانی ) به صورت یک پروژه فردی یا گروهی روی فلش کارتها یا پوشه دیواری نشان دهند به این صورت که مثلاً یک طرف کارت فاعلاتن= - u- - و طرف دیگر نام بحر رمل البته دانستن نام همه بحرها که الزامی نمی باشد ولی از آنها اطلاعات بصری از جمله اطلاعاتی هستند که می توانند یادگیری را به شکل ماندگارتری امکان پذیر سازد بهتر است که به اشعار موجود در کتاب اشاره هایی نمود.

در تمرین تقطیع اشعار می توان از فلش کارتهایی که خود دانش آموزان درست کرده اند ( در مورد وزنها ) به این شکل استفاده کرد که دانش آموز پس از تقطیع هجایی و به ارکان بین کارتها جستجو می کند و وزن بیت را می یابد و در این صورت دانش آموز از حالت منفعل خارج شده و یادگیری کلیشه ای و قالبی جای خود را به نوعی بازی با کارتها و رقابت بین دانش آموزان می دهد . در همین اثنا می توان در مورد حذف « ن » بعد از مصوت بلند در یک هجا و تقسیم هجاهای هر مصراع بصورت تکراری یا متناوب توضیح داد. اما در مورد اختیارات شاعری :

اگر دانش آموز تا این مرحله به صورت فعال از کلاس و تدریس بهره برده باشد می تواند به راحتی این مرحله را بیاموزد و آموزش دهد در این مرحله می توان از روش کارگروهی بهره گرفت به این صورت که کلاس را به 5  گروه متناسب از نظر کار و درک عروض و قافیه تقسیم کرد :

گروه 1- اختیارات زبانی ( امکان حذف همزه )

گروه 2- اختیاراتی زبانی ( تغییر کمیت مصوتها ( الف ) بلند تلفظ کردن مصوت کوتاه

گروه 3 اختیارات زبانی ( تغییر کمیت مصوتها ( ب ) کوتاه تلفظ کردن مصوت بلند

گروه 4- اختیارات زبانی ( تغییر کمیت مصوتها ( الف) تبصره

گروه 5 اختیارات زبانی ( تغییر کمیت مصوتها ( ب) تبصره 1-2-3

با این روش دانش آموزان را درگیر هدفهای مهارتی از قبیل درست خواندن و درست نوشتن تقطیع هجایی و تقطیع به ارکان می کنیم سپس هر گروهی یک سرگروه را برگزیده و سرگروه می توان با نظارت برکار گروهش به توضیح کامل اختیاراتی که به عهده گروه نهاده بپردازد ضمناً تمام اعضای گروه آن اشعاری را که به آنها واگذار شده تقطیع کرده و معلم روی کار آنها نظارت دارد برای تثبیت یادگیری در نهایت معلم به نکاتی که نیاز می بیند نیز می پردازد.

اما در مورد اختیارات وزنی کلاس به 4 گروه تقسیم می شود :

گروه 1- اختیارات وزنی بلند بودن هجای پایان مصراع

گروه 2- اختیارات وزنی کاربرد فاعلاتن به جای فعلاتن در رکن اول بعضی از اوزان

گروه 3- اختیارات وزنی کاربرد یک هجای بلند به جای دو هجای کوتاه میان مصراع

گروه 4- اختیارات وزنی قلب

در این گروه بندی نیز تدریس در کلاس با سرگروه خواهد بود تمام اشعار مربوط به هر بخش توسط گروهها تقطیع شده و به معلم بر کار همه نظارت دارد.

در طبقه بندی اوزان می توان از همان فلش کارتها تهیه شده توسط دانش آموزان یا اطلاعات پوشه دیواری بچه ها استفاده نمود و به پرکاربردترین اوزان اشاره کرد ویژگی های اوزان دوری اوزان مثنوی و اوزان شعر رسمی را نیز می توان با گروه بندی کلاس و تقطیع در جلسه قبل از تدریس توسط بچه ها بیان کرد.

شایان ذکر است روشهای انتقالی معلم محور که سالها در تدریس عروض و قافیه به کار می رفت از قبیل جزوه / کتابخوانی/ اغلب چیزی جز دلزدگی و خستگی دانش آموزان به دنبال نداشته و در برنامه های ارزشیابی که مهارت های بالاتر تفکر را می سنجد نظیر کنکور کارآیی لازم را نشان نداده در الگوی فعال دانش آموز کم کم از سرعت بازیابی اطلاعات و آموخته ها برخوردار می شود و با تکرار و تمرین یادگیری معنادار اتفاق می افتد و تثیبت می شود.

 

میترا امینی

کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی