تبلیغات
ادبستان گلپایگان - کلیلک و دمنک !
کتاب کلیلک و دِمنَک

یادداشتی بر کلیله و دمنه از بدری آتابای

یکی از کهن ترین مجموعه های ادب و حکمت و موعظت است که در هزارۀ دوم پیش از زایش مسیح در هندوستان به فرمان «دابشلیم رای» و به همت «بیدپای برهمن» و تنی چند از برهمنان به زبان سانسکریت با نام «پنجاتَنتَره» فراهم آورده است. این کتاب در پنج باب به صورت گفت و شنود میان دو شغال با نامهای کلیله و دمنه که با هم دوستی داشتند، از زبان سایر حیوانات در معرفت قوانین ِ سیاست و امور مملکت داری و آداب و زندگانی به سبک داستان نویسی هندوستان یعنی حکایت در حکایت سروده شده است.


   در اوایل قرن ششم میلادی، خسرو شیروان برزویۀ مَرزَوی طبیب را به طلب این کتاب به هندوستان فرستاد. برزویه پس از دست یابی به کتاب به ایران بازگشت و آن را به زبان پهلوی ترجمه کرد. بنابر خواهش وی و فرمان انوشیروان، بزرگمهر مأموریت یافت فصلی دربارۀ زندگی برزویه برآن ترجمه بیافزاید.


   در مقدمۀ کتاب، چگونگی فراهم آمدن آن چنین توصیف شده است:



   « بسمع انوشیروان کسری بن قباد رسانیدند که در خزاین ملوک هند کتابی ست که از زبان مرغان و بهایم و وحوش و طیور جمع کرده اند و پادشاهان را در سیاست رعیت و بسط عدل و رأفت بدان حاجت باشد و آن را کتاب کلیلک و دمنک خوانند... آن خسرو عادل فرمود که مردی هنرمند باید طلبید که دو زبان پارسی و هندی بداند و اجتهاد او در علم شایع باشد، تا بدین مهم نامزد شود... برزویه نام جوانی نشان یافتند که این معانی در وی جمع بود و بصناعت طب شهرتی داشت... آنگاه مثل داد تا روزی مسعود و طالعی میمون برای حرکت او تعیین کردند و در اختیار او پنجاه صُرّه که هریک ده هزار دینار بود قرار دادند...»


   برزویه زمان درازی را برای انجام این خدمت صرف کرد و در این راه از هیچ تلاشی روی نگرداند تا نوشتن کتاب بپایان رسید و با چنین رهاوردی از سفر بازگشت، و آن را به انوشیروان عرضه کرد.


   «... انوشیروان بمشاهدت اثر رنج که در بشرۀ برزویه بود، رِقتی هرچه تمامتر آورد و گفت قوی دل باش و بدان که خدمت تو محل مَرضی یافتست و ثَمرت و محمدّت آن متوجه شده... کسری بفرمود تا درهای خرائن بگشادند و برزویه را مثال داد موکد بسوگند که بی احتراز چندانکه مراد باشد از تقود و جواهر برداشت کند... برزویه گفت حسن رای و صدق عنایت پادشاه مرا از مال مستغنی گردانیده است... اما چون سوگند در میانست از جامه خانۀ خاص برای تشریفات و مباهات یک تخت جامه از طراز خوزستان که بابت کسوت ملوک باشد برگیرم... نوشیروان گفت اگر در مُلک مثلاً مشارکت توقع کنی مبذولست... برزویه گفت اگر رای ملک قرار گیرد بزرگمهر را مثال دهد تا بابی مفرد در این کتاب بنام من ِ بنده مشتمل بر صفت حال من بپردازد... تا آن شرف من بنده را بر روی روزگار باقی و مخلد شود وصیت نیک بندگی من ملک را جاوید و موید گردد...»


   در اجرای خواهش برزویه انوشیروان به بزرگمهر فرمان داد تا سرگذشت برزویه را در باب مخصوصی بر کتاب بیفزاید.


   «...چون کسری این قتال را بر این اشباع بداد برزویه سجدۀ شکر گزارد و بزرگمهر آن باب بر آن ترتیب که مثال یافته بود بپرداخت... و ما چون اهل پارس را دیدیم که این کتاب را اززبان هندی به پهلوی ترجمه کردند خواستیم که اهل عراق و بغداد و شام و حجاز را از آن هم نصیب باشد و به لغت تازی که زبان ایشانست ترجمه کرده آمد...»


برای آشنایی با زندگی برزویه طبیب قطعه کوتاهی از مقدمۀ آن باب افزوده شده را می آوریم.



   «... چنین گوید برزویه مقدم اطبای پارس که پدر من از لشکریان بود و مادر من از طایفۀ مغان و علمای دین زرتشت و اول نعمتی که ایزد بر من تازه گردانید دوستی پدر مادر بود و شفقت ایشان بر حال من چنان که از برادران و خواهران مستثنی شدم... و چون سال عمرم به هفت رسید مرا بر خواندن علم طب تحریض نمودند و چندان که اندک وقوفی افتاد و فضیلت آن بشناختم برغبت صادق و حرص غالب در تعلم آن می کوشیدم... که علم طب نزدیک همۀ خردمندان و در تمامی دینها ستوده است و در کتب طب آورده اند که فاضلتر اطبا آن است که بر معالجت از جهت ذخیرت آخرت مواظبت نماید... بزرگان گویند از علم طب ممکن است یکی از چهار چیز را انتظار داشت: ثروت، مقام، شهرت و پاداش خیر از طرف خداوند و من پاداش خیر را بر ثروت و مقام و شهرت ترجیح دادم و هیچ گاه در صدد گردآوردن مال نبودم...»



   زکریای رازی در برخی آثار خود می گوید که برزویه طبیب نتیجۀ مطالعات و مشاهدات و تجربیات خود را در هند در کتابی نوشته بود که به عربی ترجمه نشد ولی اصل آن از میان رفته است.



نکاتی دربارۀ ترجمه های کلیله و دمنه


   در اوایل قرن دوم هجری قمری روزبه پسر دادویه پارسی ملقب به «عبداالله مقفع» از مردم خور فارس کلیله و دمنه را از زبان پهلوی به زبان عربی برگرداند. از آن جا که اصل پهلوی کتاب از میان رفته است، ترجمۀ عربی «عبدالله مقفع» مبنای نقل و ترجمه این کتاب به زبان فارسی و دیگر زبانها قرار گرفت. در این جا در نهایت اختصار به این ترجمه ها اشاره می شود:


   - در آغاز قرن چهارم هجری قمری در زمان نصربن احمد سامانی سخنرانی بزرگ فارسی رودکی آن را به نظم فارسی دری درآورد که تنها معدودی از ابیات آن در دست است. در «تحفة الملوک» علی بن محمود اصفهانی چهار بیت از کلیله و دمنه منظوم رودکی نقل شده است:


   تا جهان بود از سرآدم فراز                       کس نبود از راه دانش بی نیاز


   مردمان بخرد اندر هر زمان                      راهِ دانش زا به هرگونه زبان


   گِرد کردند و گرامی داشتند                        تا به سنگ اندر همی بنگاشتند


-    در اواسط قرن ششم هجری قمری ابوالمعالی نصرالله منشی شیرازی، که دبیر بهرامشاه غزنوی بود، ترجمۀ عربی کلیله و دمنه روزبه را به نثر فارسی درآورد که به «کلیله و دمنه بهرامشاهی» شهرت یافته است. مترجم در کار خود مقید به پیروی از اصل کتاب نبوده و سعی نموده است قدرت و مهارت خود را در نویسندگی به نمایش بگذارد. باب سرگذشت برزویه پزشک را بسیار مختصر نگاشته، ولی بابهای دیگر بمقتضای سبک متداول زمان، سرشار از عبارت پردازی ست. مترجم گذشته از افزودن اشعار و امثال فارسی و عربی، کتاب را همچنین با آیات و احادیث و روایات بسیاری درآمیخته است. این ترجمه از جهت انشاء و اسلوب کلام نثری ست منشیانه که یکی از نمونه های نخستین نثر مصنوع زبان فارسی بشمار می آید.


در دیباچه ترجمۀ نصرالله منشی به چگونگی تنظیم آن چنین اشاره شده است: «... همی گوید... نصرالله محمد عبدالحمید بوالمعالی... این کتاب را پس از ترجمۀ ابن المقفع و نظم رودکی ترجمها کرده اند و هرکس در میدان بیان براندازۀ مجال ِ خود قدمی گزارده اند لکن می نماید که مرادِ ایشان تحریر حکایت بوده است نه تفهیم حکمت و موعظت... چون رغبت مردمان از مطالعت کتب تازی قاصر گشته است و آن حِکَم و مواعظ مهجور مانده بود... بر خاطر گذشت که آن بفارسی ترجمه کرده آید... و آن را به آیات و اخبار و احادیث و روایات و ابیات و امثال فارسی و عربی مؤکد گردانیده شود... و یک باب که بر ذکر برزویه طبیب متصور است و ببرزجمهر منسوب هرچه موجزتر پرداخته شود... چه بیان آن بر حکایت است و هر معنی که از پیرایه سیاست کلی در حیلت حکمت اصلی عاطل باشد اگر کسی بخواهد که به لباس عاریتی آن را بیاراید بهیچ تکلف جمال نگیرد و هرگاه که بر ناقدان حکیم و مبرزان استاد گذرد و بزیور او التفات ننماید و هر آینه در معرض فضیحت افتد...»


-         در قرن نهم هجری قمری ملاحسین کاشفی سبزواری به تقلید کلیله و دمنه نصرالله منشی انوار سهیلی را نگاشت.


-    ترجمۀ فارسی دیگری از ابوالفضل بن مبارک دَکَنی بنام «عیار دانش» وجود دارد. او در اوایل سدۀ یازدهم هجری قمری، کلیله و دمنۀ نصرالله منشی را به نثری ساده تر بازنوشت و ان را «عیار دانش» نامید.


-         کلیله و دمنۀ منظوم دیگری از قانعی توسی در دست است که در اوایل قرن نهم هجری قمری تنظیم شده است.


-    در سالهای اخیر نسخۀ دیگری از ترجمۀ فارسی کلیله و دمنه بدست آمده است که تاکنون کمتر کسی از آن آگاهی داشت. این نسخه در کتابخانۀ توپ قاپی سرای اسلامبول ثبت شده است که دانشمند ترک «صادق عدنان ارزی» عکس آن را به گمان من در سال 1342 تا 1343 خورشیدی به عنوان هدیۀ فرهنگی در اختیار «بنیاد فرهنگ ایران» قرار داد. این نسخه را در سال 541 هجری قمری محمدبن عبدالله البخاری به دستور مخدوم خود عمادالدین (پهلوان جهان اینانج قتلغ طغرل یکتن اتابک ابوالمظفر غازی بن زنگی بن اق سنقر) که از اتابکان شام بود از متن کلیله و دمنۀ عربی روزبه عبدالله مقفع به زبان فارسی برگردانده است. کتابت این نسخه را ظفربن مسعودبن الحسن در سال 544 هجری قمری به انجام رسانیده است. محمدبن عبدالله البخاری مترجم «کلیله و دمنه» در سبب ترجمۀ کتاب می نویسد: «... روزی... در مجلس عالی... منعم من زبان درافشان را برگشاد و فرمان داد که این کتاب کلیله و دمنه گنجی ست بر حکم و مواعظ و امثال و در هر حکایتی صد هزار فواید و عواید مضمون است... بعضی از پیوستگان مجلس رفیع ما آرزو کرده اند که این کتاب از زبان تازی به زبان پارسی دری نقل کرده شود... که حکمت این کتاب را نفع شاملتر باشد... خادم بر موجب فرمان عالی منعم این ترجمه را بر عین کتاب اختصار کرده آورد...»



دستنویسهای گرانبهای «کلیله و دمنه»


   چندین نسخه دستنویس عربی و ترجمۀ فارسی نصرالله منشی و انور سهیلی متعلق به قرن هفتم تا نهم هجری قمری در گنجینۀ کاخ گلستان محفوظ بود. این دستنویسهای مذهب، مرصع و مصور کلیله و دمنه از آثار کم مانند و نفیس آن کتابخانه است. یکی از ممتازترین آنها کلیله و دمنۀ بایسنغری است که نمونۀ زیبایی از هنر کتاب آرایی در فنون خط، تذهیب، ترصیع، تشعیر و تجلید قرن نهم هجری قمری بشمار می رود.


   نگارنده فهرست تحقیقی و توصیفی نسخ نامبرده را جزو مجموعۀ کتب اخلاقی و حکمت که در حدود سیصد و اندی مجلد بود تنظیم و تدوین کرده در آبان ماه سال 1357 بچاپ رساندم. قرار بر این بود که بر این فهرست نیز بمانند دیگر فهرستها هفتاد و پنج قطعه سیاه و سفید از نمونه های خطوط کتاب مورد نظر افزوده شود. اما این کار با اغتشاش و دگرگونی اوضاع کشورمان در بهمن 1357 ناانجام ماند. عکسها نزد آقای دکترهادی شفائیه که در قسمت تهیه عکسبرداری جهت ارائه در فهرستها نهایت استادی و همکاری را بکار می بردند باقی ماند. صفحات چاپ شدۀ فهرستها برای تنظیم هزار مجلد همچنان صحافی نشده در چاپخانۀ زیبا بر روی هم انباشته بود و معلوم نیست که در این میان چه بر سر آنها آمده است.



محتوای کلیله و دمنه


   دربارۀ محتوای کلیله و دمنه، اثری که اگر تاریخ تقریبی آن را که نزدیک به چهار هزار سال است مبالغه نپنداریم، ترجمۀ آن به پهلوی به هزار و پانصد سال باز می گردد، بسیار سخن گفته شده است. اما گمان می رود که برای آشنایی و ارزیابی آن هنوز همچنان بتوان به نوشتۀ بزرگمهر بختگان استناد کرد. او در این باره چنین گوید:


   «... این کتاب کلیله و دمنه فراهم آوردۀ علما و براهمه هند است در انواع مواعظ و ابواب حکم و امثال... که سخن بلیغ باتفاق بسیار از زبان بهایم و مرغان و وحوش جمع کردن و چند فایده ایشان را در آن حاصل آمد. اول آن که در سخن مجال تصرف یافتند تا در هر باب که افتتاح کرده آید به نهایت اشباع برسانیدند و دیگر آنکه پند و حکمت و لهو و هزل بهم پیوست تا حکما برای استفادت آن را مطالعه کنند و نادانان برای افسانه خوانند و احداث متعلمان بظن علم و موعظت نگرند و حفظ آن برایشان سبک خیزد... خوانندۀ این کتاب باید که اصل وضع و غرض که در جمع و تألیف آن بوده است بشناسد، چه اگر این معنی بر وی پوشیده ماند انتفاع او از آن صورت نبندد و فواید و ثمرات آن او را مهیا نباشد و اول شرطی طالب این کتاب را حسن قرائت است که اگر در خواندن فرو ماند بتفهم معنی کی تواند رسید زیرا که خط کالبد معنی است و هرگاه که در آن اشتباهی افتاد ادراک معانی ممکن نگردد... و بحقیقت باید دانست که فایده در فهم است نه در حفظ... و خوانندگان این کتاب را باید که همت بر تفهیم معانی مقصور گردانند و وجوه استعارات را بشناسند تا از دیگر کتب و تجارب بی نیاز شوند...»


کتاب«سرگذشتها» مجموعۀ مقالات منتشر شده در نشریات فارسی زبان برون مرزی